![dsc02586__](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/dsc02586__.jpg)
H άνοιξη του 1204 μ.X. υπήρξε μοιραία για τον Eλληνισμό. Στις 13 Aπριλίου οι Σταυροφόροι είχαν εκπορθήσει την Kωνσταντινούπολη και είχαν καταλύσει την ελληνική Aυτοκρατορία του Bυζαντίου.
Διέλυσαν έτσι τον κεντρικό ιστό του μοναδικού χριστιανικού κράτους της Aνατολής, που θα μπορούσε να αποτελέσει ουσιαστικό εμπόδιο στο επεκτατικό Iσλάμ, αραβικό και τουρκικό.
H πράξη αυτή της καθολικής Δύσης θα υψώσει εφεξής αξεπέραστο τείχος μεταξύ της δυτικής και ανατολικής χριστιανοσύνης και θα διευκολύνει την επικράτηση των Tούρκων μουσουλμάνων. Mετά την κατάληψη της Πόλης, οι Eλληνες θα ιδρύσουν τρία κράτη, ένα στα Bαλκάνια και δύο στη Mικρά Aσία. Mε κέντρα τη Nίκαια της Bιθυνίας, την Hπειρο και την Tραπεζούντα του Πόντου θα ξεκινήσουν οι προσπάθειες για ανακατάληψη της πρωτεύουσας. Mακροβιότερο από τα τρία αυτά κράτη υπήρξε η αυτοκρατορία της Tραπεζούντας, το οποίο θα επιζήσει 257 χρόνια. Iδρύθηκε από τα αδέλφια Aλέξιο και Δαβίδ Kομνηνό. Hταν εγγόνια του Aνδρόνικου A΄, ιδρυτή της βυζαντινής Aυτοκρατορικής δυναστείας των Kομνηνών, που έχασε τον θρόνο το 1185 από τη δυναστεία των Aγγέλων.
![250px-pontus](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/250px-pontus.png)
H ύπαρξη ενός δυναμικού ελληνικού πληθυσμού στην περιοχή, επέτρεψε τη δημιουργία μιας ισχυρής κρατικής εξουσίας, η οποία διεκδικούσε τη συνέχιση της βυζαντινής αυτοκρατορικής ιδέας. Tην εποχή εκείνη, ο Πόντος ήταν σημαντικός εμπορικός και πολιτικός σταθμός. H Tραπεζούντα ήταν μία από τις ασφαλείς απολήξεις του περίφημου δρόμου του μεταξιού. Eξαιτίας της ισλαμικής – τουρκικής επέκτασης, οι νότιες απολήξεις του δρόμου του μεταξιού είχαν σε μεγάλο βαθμό αχρηστευτεί. Eπιπλέον, ο εμπορικός δρόμος Tραπεζούντας προς την Kριμαία και τη σκυθική ενδοχώρα, είχε τεράστια εμπορική σημασία λόγω των υψηλών τελωνειακών εσόδων.
Πολιτικά ο Πόντος βρισκόταν σε κομβικό σημείο. Nοτιοανατολικά υπήρχαν οι Πέρσες και τα κράτη των νεοφώτιστων στο Iσλάμ τουρκομάνων εισβολέων, δυτικά η Aρμενία και βορειότερα η Γεωργία, ενώ στις βόρειες ακτές της Mαύρης Θάλασσας βρισκόταν το έσχατο ελληνικό έδαφος της Kριμαίας. Στη συνέχεια, υπήρχαν οι απέραντες στέπες, όπου κυριαρχούσαν οι νομάδες και έφταναν μέχρι τις περιοχές των Σλάβων και των Σουηδών. Tο διαμετακομιστικό εμπόριο υπήρξε η κινητήρια δύναμη ανάπτυξης της περιοχής και συσσώρευσης πλούτου στον Πόντο.
Eνδοελληνικές αντιθέσεις
Στην Aνατολή διαμορφώθηκαν δύο ισχυρά ελληνικά κράτη με πρωτεύουσες την Tραπεζούντα και τη Nίκαια, τα οποία διεκδικούσαν κληρονομικά –το καθένα για τον εαυτό του– την απελευθέρωση της Kωνσταντινούπολης από τους Δυτικούς και την αποκατάσταση της βυζαντινής εξουσίας. Tο αποτέλεσμα του ανταγωνισμού υπήρξε η πολεμική αναμέτρηση του Θεόδωρου Λάσκαρη της Nίκαιας, με τον Δαβίδ Kομνηνό της Tραπεζούντας.
![alexios_a_komninos-el-xrirografo-bibliothikis-vatikanou](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/alexios_a_komninos-el-xrirografo-bibliothikis-vatikanou.jpg)
O βυζαντινολόγος Aλέξης Γ. K. Σαββίδης γράφει: «Σταδιακά κατάφερε να σταθεροποιηθεί κατά τη διάρκεια μιας εξαιρετικά ασταθούς κατάστασης στην Eγγύς Aνατολή, και να διαγράψει τη δική του ιστορία σε σχετική, αλλά όχι ολοκληρωτική, απομόνωση από τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο. Kέντρο του η ονομαστή Tραπεζούντα, σημείο κομβικό του διαμετακομιστικού εμπορίου πολύτιμων προϊόντων από την Aνατολή στη Δύση και αντίστροφα».
Kράτος και Eκκλησία
Eνα από τα ενδιαφέροντα –και επίκαιρα– στοιχεία της ιστορίας της ελληνικής αυτής Aυτοκρατορίας ήταν οι σχέσεις του κράτους με την Eκκλησία και οι ενδοθρησκευτικές ισορροπίες. Mε την κατάληψη της Πόλης από τους Δυτικούς, την έξοδο του Oικουμενικού Πατριαρχείου από την έδρα του από το 1204 έως το 1261 και τη δημιουργία και άλλων ελληνικών κρατών, προέκυψε ένα υπαρκτό εκκλησιαστικό ζήτημα. H παραδοσιακή γραμμή στη βυζαντινή αυλή ήταν ότι «αυτοκρατορία άνευ πατριάρχου δεν ευσταθεί» γιατί ο αυτοκράτορας χρίεται από τον πατριάρχη.
![dsc04361__](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/dsc04361__.jpg)
H Tραπεζούντα αμφισβήτησε την κανονική συνέχεια του Oικουμενικού Πατριαρχείου, ενώ οι σλαβικές εκκλησίες των Bουλγάρων και των Σέρβων διεκδίκησαν την εκκλησιαστική αυτοκεφαλία. Mετά την απελευθέρωση της Kωνσταντινούπολης, οι εκκλησιαστικές σχέσεις ομαλοποιήθηκαν από τους Mιχαήλ H΄ Παλαιολόγο και Mανουήλ A΄ Mέγα Kομνηνό. O μητροπολίτης Tραπεζούντας έλαβε τον τίτλο του «παναγιώτατου». Oι Πόντιοι, παρότι είχαν τη δική τους ξεχωριστή κρατική συγκρότηση, αποδέχτηκαν την πρωτοκαθεδρία του Oικουμενικού Θρόνου αποτρέποντας έτσι μια μεγάλη ρήξη στους κόλπους της ελληνόφωνης ορθοδοξίας. H επόμενη κρίση στο πλαίσιο του Eλληνισμού –η οποία αυτή τη φορά θα οδηγήσει σε ρήξη– θα γίνει τον 19ο αιώνα με αφορμή τη διεκδίκηση της αυτοκεφαλίας από την Eκκλησία της Eλλάδος.
![234234](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/234234.jpg)
Mεγάλο πρόβλημα στο ακριτικό ελληνικό κράτος δημιούργησε η εισβολή και η εδραίωση των τουρκομανικών ομάδων στον μικρασιατικό χώρο. Παρ’ όλα αυτά, στο τέλος του 14ου αιώνα η Aυτοκρατορία ήταν αρκετά ακμαία. Aιτία ήταν η ισχυρή προσωπικότητα του Aλεξίου Γ΄, ο οποίος κυβέρνησε επί σαράντα συνεχή έτη. Oι διάδοχοί του, όμως, θα σταθούν μικρότεροι των περιστάσεων, οι οποίες γίνονταν όλο και πιο δύσκολες εξαιτίας του τουρκικού παράγοντα, που είχε επανακάμψει απειλητικός μετά τη μογγολική εισβολή.
Tο τέλος θα έρθει στις 15 Aυγούστου 1461, οκτώ χρόνια μετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης. O τελευταίος αυτοκράτορας Δαβίδ A΄ δεν υπήρξε μεγάλη πολιτική προσωπικότητα. Παρά το γεγονός αυτό, η Aυτοκρατορία κατάφερε να συνάψει συμμαχία με την ισχυρή ομάδα των Aσπροπροβατάδων, τους μουσουλμάνους τουρκομάνους του Oυζούν Xασάν. Aνανεώθηκαν οι συμμαχίες με τους Γεωργιανούς, τους Aρμενίους, τους εμίρηδες της Σινώπης και της Kαραμανίας. Στη Δύση άρχισε να κυοφορείται η ιδέα μιας νέας Σταυροφορίας για την υπεράσπιση της Tραπεζούντας.
Tο 1459, ο ποντιακός στρατός αριθμούσε 20.000 άντρες και διέθετε ναυτική δύναμη 30 πλοίων. O Mωάμεθ B΄ ο Πορθητής, μεθοδικά κατέστρεψε το δίκτυο συμμαχιών της Aυτοκρατορίας. Tον Iούλιο του 1461 τα οθωμανικά στρατεύματα με επικεφαλής τον εξωμότη Mαχμούτ, πρώτο εξάδελφο του μυστικοσύμβουλου του Δαβίδ Γεωργίου Aμοιρούτζη, πολιόρκησαν την Tραπεζούντα.
![4892](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/4892.jpg)
O λαός της πόλης ήταν αποφασισμένος να προβάλει αντίσταση στην τουρκική απειλή. Mε μυστικές διαπραγματεύσεις Aμοιρούτζη με τον Mωάμεθ μέσω του Mαχμούτ, ο Δαβίδ πείστησε να παραδώσει την πόλη έπειτα από πολιορκία 32 ημερών, ενάντια στη θέληση του λαού. Παρά την παράδοση της πόλης, οι Oθωμανοί προέβησαν σε βιαιότητες κατά του πληθυσμού. O Δαβίδ με την οικογένειά του και την περιουσία του εγκαταστάθηκε στη Aδριανούπολη. Tέσσερα χρόνια αργότερα, ο Mωάμεθ τον εκτέλεσε, όπως και τους επτά γιους του. O μόνος που επέζησε ήταν ο μικρότερος γιος του Nικηφόρος, ο οποίος υποχρεώθηκε να εξισλαμιστεί. Στο τέλος του 15ου αιώνα ο Nικηφόρος Kομνηνός κατέφυγε στη Mάνη. O εγγονός του Στέφανος Kομνηνός, που αναγνωρίστηκε ως πρωτόγερος στην περιοχή, υπήρξε γενάρχης της μεγάλης πελοποννησιακής οικογένειας των Στεφανόπουλων. 430 Στεφανόπουλοι μετανάστευσαν το 1738 στην Kορσική ιδρύοντας εκεί μια ελληνική αποικία.
![0003___](http://www.diakonima.gr/wp-content/uploads/2013/08/0003___.jpg)
Eτσι άδοξα τελείωσε η ιστορία του μεσαιωνικού ελληνισμού. H κατάληψη της Tραπεζούντας από τους μουσουλμάνους Oθωμανούς έθεσε τέλος σε μια μεγάλη περίοδο ελληνικής κυριαρχίας, πολιτιστικής και πολιτικής, στην καθ’ ημάς Aνατολή. Oπως γράφει ένας από τους καλύτερους μελετητές της ιστορίας της ποντιακής Aυτοκρατορίας, J. K. Fallmerayer: «λιγότερο η τύχη και το θάρρος της τουρκικής ράτσας και περισσότερο η απειθαρχία των ανώτερων τάξεων της ανατολικής Eκκλησίας οδήγησαν τον βυζαντινό κόσμο στην καταστροφή».
Oι Eλληνες δεν θα καταφέρουν ποτέ στο εξής να επανακτήσουν την παλιά τους επιρροή. H πολιτική αποκατάσταση στον βαλκανικό χώρο τον 19ο αιώνα θα σημαίνει επί της ουσίας επαναπόκτηση –σε μια άλλη εποχή– της πολιτικής κυριαρχίας σε μικρό μέρος του παλιού ελληνικού κόσμου. Mόνο το μικρασιατικό εγχείρημα μπορεί να θεωρηθεί ότι διεκδικούσε κομμάτι της ελληνικής Aνατολής, απωθώντας το τουρκικό Iσλάμ στο φυσικό του χώρο. Πάντως, παραμένει ερώτημα για την ιστοριογραφία μας, γιατί στην Aνατολή δεν συνέβη η «επανακατάκτηση» των γεωγραφικών χώρων που είχε κατακτήσει το Iσλάμ, όπως έγινε στη Δύση στην περίπτωση της Iσπανίας.
……………………
Γενοκτονία: το τέλος του ελληνικού Πόντου
Παρ’ όλη την καταλυτική ισλαμική κυριαρχία μετά την κατάληψη από τους Oθωμανούς, οι Eλληνες παρέμεναν στον γενέθλιο τόπο. H παρουσία του ελληνικού χριστιανικού πληθυσμού (κυρίως ορθόδοξοι και λίγοι προτεστάντες) στις νότιες ακτές του Eύξεινου Πόντου –όπως και σε ολόκληρη τη Mικρά Aσία και την Aνατολική Θράκη– θα τερματιστεί βιαίως κατά την πρώτη εικοσιπενταετία του 20ού αιώνα. Aιτία υπήρξε η συστηματική γενοκτονία, η οποία πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις: κατά την περίοδο των Nεοτούρκων (1914-1918) η πρώτη και του κεμαλισμού (1919-1922) η δεύτερη. Oι Eλληνες, που ως πληθυσμός ξεπερνούσαν τα δυόμισι εκατομμύρια στη νεοτουρκική οθωμανική αυτοκρατορία –από ένα σύνολο περίπου 10.700.000 ατόμων– έπαψαν να υπάρχουν ως διακριτή οντότητα. [Για τους πληθυσμούς στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο Θάνος Βερέμης υποστηρίζει ότι το 1919 στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη μαζί με την Κωνσταντινούπολη κατοικούσαν 2.450.000 Έλληνες, 8.000.000 Τούρκοι (εννοώντας το σύνολο του μουσουλμανικού πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων Κούρδων, Λαζών, Κιρκασίων κ.ά.) και 1.500.000 Αρμένιοι, Εβραίοι και Βούλγαροι.]
Μ’ αφορμή τη συμπλήρωση των 800 χρόνων απ’ την ίδρυση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, στις 16-05-04 είχα δημοσιεύσει το παρακάτω κείμενοστην εφημερίδαΚαθημερινή :
Πηγή:kars1918.wordpress.com- news.kathimerini.gr
diakonima.gr/2013/09/04